Trochę artyści, trochę rzemieślnicy, ale też pionierzy czegoś zupełnie nowego – tacy byli fotografowie z przełomu XIX i XX wieku. Fotografów z Sosnowca niebawem przypomni wystawa, którą przygotowuje w sosnowieckim muzeum Anna Urgacz-Szczęsna.
Rodzina Tyrnów w 1899 r. Jan był majstrem w hucie Katarzyna, a jego przyszła synowa, Janina Tyrna – żona kilkuletniego chłopca ze zdjęcia – zostanie w przyszłości prządką z mandatem poselskim. Fot. M. Arbus
W Pałacu Schoena – Muzeum w Sosnowcu powstaje wystawa poświęcona fotografiom i fotografom sosnowiczan z przełomu XIX i XX wieku. To część większego przedsięwzięcia poświęconego fotografii, prawda?
Rzeczywiście, wystawa „Na szklanej płycie” jest elementem Międzynarodowego Biennale Fotografii Festival 200, które niebawem będzie się odbywać w Sosnowcu. Otwarcie całego wydarzenia planujemy na 9 października i wtedy też tę wystawę w galerii Trójkąt w kole będzie można zobaczyć. Zdecydowałam się pokazać najstarsze zakłady fotograficzne z Sosnowca, chociaż nie wszystkie. Zaprezentujemy siedem zakładów, które były zakładane jeszcze w XIX wieku lub na początku XX wieku, ale przed 1914 roku. To oczywiście bracia Altman, Leonard Zalega, Arbus i synowie, ale też dość tajemnicze do tej pory nazwisko jak Brodecka i Brodecki. Udało mi się odkryć, że najpierw zakład prowadził ojciec, a po nim córka. Będą też ciekawostki dotyczące tego, skąd pochodzili ci fotografowie, gdzie się kształcili i gdzie wcześniej fotografowali i prowadzili pracownie, a przybywali do nas z Krakowa, Częstochowy, Warszawy czy nawet jak Brodecki z Moskwy.
Dziś przy rozwoju techniki fotografia jest czymś niesamowicie powszechnym, wtedy było zupełnie inaczej – była chyba czymś bardzo elitarnym, bo z uwagi na koszty na zrobienie zdjęcia mogli sobie pozwolić tylko nieliczni, ci najbardziej majętni?
Zgadza się. Usługa fotograficzna była wtedy dość droga, żeby nie powiedzieć, że bardzo droga. Mogli sobie na to pozwolić najbogatsi i rzeczywiście na zdjęciach widzimy osoby w pięknych strojach, starannie uczesane. Bo pójście do fotografa to było święto. Niestety, nie udało się dowiedzieć, kiedy otwarto w Sosnowcu pierwszy zakład fotograficzny, ale ta wystawa to nie tylko zakłady, ale też ludzie, którzy zostali sfotografowani.
Właśnie, te zdjęcia z tamtych czasów to głównie zdjęcia ludzi czy zdarzają się też obiekty i krajobrazy?
Na wystawie skupiam się na fotografii gabinetowej, wykonywanej w atelier, ale oczywiście zdjęcia plenerowe też były wykonywane. Chociażby pocztówki z tamtych czasów wydrukowano na bazie zdjęć, które ktoś przecież zrobił. Wszystkie zdjęcia pochodzą z naszych muzealnych zbiorów i często razem ze zdjęciem trafia do nas jego historia i historia osób, które na nim są. Często pojawią się też wzruszające, pełne ciepła dedykacje, które dzisiaj są rzadkością. Każde zdjęcia to historia.
Jeszcze przed I wojną światową tych zakładów fotograficznych w Sosnowcu działało na pewno kilka, a może i kilkanaście. To świadczy o zamożności miasta w tym okresie?
Nie wiem, czy zamożność to dobre słowo. Myślę, że bardziej chodzi o dynamikę tego miasta. Mnóstwo osób próbowało tu znaleźć swoje miejsce na ziemi. Duża stacja, granica, przemysł – to wszystko przyciągało wiele osób. Na pewno były wśród nich osoby zamożne jak lekarze, dyrektorzy fabryk i towarzystw, ale to było inne miasto niż np. Kraków, gdzie ta zamożność była „stara”. Ale już w 1903 roku jeden z fotografów proponował klientom zdjęcia pigmentowe, czyli jedną z pierwszych form kolorowej fotografii.
Te warstwy biedniejsze, robotnicy również chodzi do fotografa?
Posiadamy wiele zdjęć bez żadnej informacji, ale po wyglądzie i ubiorze tych osób możemy się domyślać ich statusu społecznego. Mamy na przykład zdjęcie pracownika huty Katarzyna, ale majstra, czyli już kogoś wyższego rangą.
Jak na przełomie XIX i XX wieku postrzegano w Sosnowcu fotografię? Czasem różne techniczne nowinki były postrzegane – i to się nie zmienia do dziś – jako różne diabelskie bezeceństwa i zbytki.
Nie ma takich przekazów. Raczej traktowano ją jako coś fantastycznego. Pojawiają się szybko tzw. zdjęcia momentalne, czyli ze znacznie krótszym czasem naświetlania. Chwalili się tym Arbusowie, którzy otworzyli też w Sosnowcu skład artykułów fotograficznych. To w ogóle była ciekawa rodzina, bo stworzyła sieć zakładów w całym Królestwie Polskim. Główny zakład był w Częstochowie, a filie w Radomsku, Będzinie, Sosnowcu, Zawierciu, Zduńskiej Woli, Pabianicach czy Olkuszu.
Jak długo przetrwały te zakłady fotograficzne, które wówczas zakładały.
Niektóre działały bardzo krótko, inne kilka lat. Bracia Altman fotografowali aż do momentu II wojny światowej. Aż do 1969 roku działał za to przy Modrzejowskiej 11 zakład Zorskich i mniej więcej od 1900 roku był w rękach jednej rodziny. Założył go Jakub Zorski, który zginął w holokauście. Po wojnie przejął go jego syn Zygmunt Zorski, który po marcu 1968 roku wyjechał z rodziną do Szwecji. Inne zakłady działały nieporównywalnie krócej.
Dziś rzadziej idziemy do fotografa, częściej robimy zdjęcia sami. Czy wtedy też byli amatorscy pasjonaci fotografii?
Znamy pewnego młodego chłopaka, który fotografował około 1904-1905 roku Sosnowiec. To Tadeusz Francman. Jego zdjęcia kilka lat temu były prezentowane na wystawie. Te zbiory znajdują się w Muzeum Fotografii w Krakowie i to właśnie fotografie Sosnowca: ulic, budynków, ludzi. Są zdjęcia jego siostry, jest jakiś ksiądz, jakiś żebrak i ciekawe zdjęcia huty Romania, na miejscu której powstał dzisiejszy Urząd Miasta. To rewelacyjny zbiór zdjęć. Francman był synem notariusza, a kilka lat później wyjechał z rodziną właśnie do Krakowa.
Kiedy będziemy mogli obejrzeć wystawę?
Zapraszamy od 9 października. Wystawę będzie można oglądać do 8 listopada. Zachęcam, by zobaczyć jak wyglądali sosnowiczanie 120 lat temu.
