W najnowszej sztuce Teatr Zagłębia sięga po raz kolejny po tematykę regionalną. Po m.in. „Korzeńcu”, „Czerwonym Zagłębiu” czy „Środuli. Krajobrazie Mausa” tym razem w repertuarze pojawia się „Gorączka żelaza”. To spektakl, który jest grany w Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej, a opowiada o budowie Huty Katowice, która – to bezsprzeczny fakt – zmieniła nieodwracalnie zagłębiowskie miasta i zagłębiowską tkankę społeczną.

Ale jeśli ktoś myśli, że spektakl to forma okolicznościowej akademii dla tych, którzy uważają, że wbicie pierwszej łopaty na budowie huty było w dziejach Zagłębia tym, czym narodziny Chrystusa dla historii powszechnej, to sporo się myli. Chociaż zaczyna się od odegranej „Międzynarodówki”, którą pewno niektórzy z nich chętnie by odśpiewali, to jednak – i tu ogromne brawa dla twórców reżysera Szymona Kaczmarka i dramaturga Żelisława Żelisławskiego – oddaje głos również tym Zagłębiakom, którzy żyli tu przed budową huty. Rewelacyjna jest kreacja Babci w wykonaniu Marii Bieńkowskiej, która cierpi po tym, jak w związku z budową huty zabrano jej kury i wycięto las, po którym chodziła od dziecka. Inne podejście reprezentuje jej wnuczka Basia (ciekawe – nie wiem, czy celowe – jest użycie imienia-symbolu związanego z górniczym kultem Świętej Barbary i zestawienie tym samym „starego” górnictwa z „nowym” hutnictwem) grana gościnnie przez Ingę Chmurzyńską, dla której budowa huty to szansa na otrzymanie lepszej pracy. Ale to nie tylko cierpienie i nadzieja na lepsze jutro, to również wyrachowana Caryca, która dziś świetnie odnalazła by się w świecie biznesu, a w latach 70. wynajmuje pokoje budowniczym huty i… Tu jednak nie będziemy zdradzać biegu wydarzeń, poza tym, że w tej roli świetnie odnalazła się Ryszarda Bielicka-Celińska. Ciekawą postacią jest również trochę stylizowana na Krystynę Jandę z „Człowieka z marmuru” dziennikarka „Trybuny Ludu” grana przez Mirosławę Żak.

Przybywający do Zagłębie budowniczowie huty stylizowani są i nazwani, zresztą, kowbojami.  Autorzy tłumaczą to charakterystycznymi kapeluszami noszonymi przez hutników, ale w tym kontekście sam tytuł sztuki kojarzy się niewątpliwie z filmową „Gorączką złota” – klasyka kina jeszcze niemego z Charliem Chaplinem w roli głównej. Poszukiwacze złota chcieli odmienić za wszelką cenę swoje życie na lepsze. Taki sam cel miały osoby, które z całej Polski przyjechały budować hutę. Czy też za wszelką cenę? Jak na budowie odnajdą się główni bohaterowie grani przez Aleksandra Blitka i Michała Bałagę? Odpowiedzcie sobie sami śledząc również wątek miłosny i kryminalny tej sztuki. I postać Towarzysza. Czy to Gierek? Podobno tak. Szkoda, że nie zagrał go Piotr Zawadzki, który rewelacyjnie zrobił to kilka lat temu w „Czerwonym Zagłębiu”.

W przedstawieniu nie brakuje muzyki. Część gra – to świetny pomysł – Miejska Orkiestra Dęta z Dąbrowy Górniczej. Spektakl kończy się jednym z przebojów tamtych lat, przy którym wszyscy bohaterowie grzeją się przy cieple uruchomionego właśnie pierwszego wielkiego pieca. Imitujące go czerwone koło skojarzyło mi się ze „Spalonymi słońcem” Nikity Michałkowa. Tam w tytule słońce symbolizowało przytłaczającego lud Józefa Stalina. Powstaje pytanie, czy nas nie przytłoczyła huta i jej wielki piec, czy nie przygniótł nas postęp i industrializacja? Czy ich nieuchronność dla części z nas musi być tragedią i diametralnym zerwaniem z dotychczasowym życiem? Każdy z nas musi to sobie przemyśleć po spektaklu, który powinien być pozycją obowiązkową zarówno dla ludzi z Gołonoga, Łośnia czy Kazdębia, jak i tych, którzy – jak bohater grany przez Aleksandra Blitka – dociera do Zagłębia ze wsi za kapliczką położoną godzinę drogi od Ełku. Dziś i jedni, i drudzy są Zagłębiakami i razem tworzą tożsamość tego regionu. I jedni, i drudzy muszą się wzajemnie rozumieć. I może takie jest zadanie „Gorączki żelaza”. Zdecydowanie warto!

W księgarniach jest już Twoja kolejna książka, czyli „Pleśń”. Czy pisanie idzie Ci teraz szybciej?

Może się tak tylko wydawać. Dziś trzeba pisać 2-3 książki rocznie, by się z tego utrzymać, ale nie myślę w ten sposób. To wciąż moja pasja, ale rzeczywiście – jedenaście miesięcy zajęła mi praca nad „Pleśnią”. Staram się dopracować moje opowieści w każdym szczególe. Nie musiałem tworzyć tego świata od podstaw, bo już funkcjonował. To nie jest oczywista i linearna kontynuacja „Fermentu”. Wracamy do miejsc i sytuacji z poprzedniej książki, ale są też nowe sprawy. Dużo się dzieje.

Możemy zdradzić, że kontynuowany jest temat kości znalezionych przy jednym z fińskich domków w Klimontowie i wątek, który dział się w niedokończonym hotelu przy dawnej KWK Sosnowiec.

To trudne, bo z jednej strony piszę kontynuację dla Czytelników, którzy znają „Ferment” i czekają na rozwinięcie tych wątków, ale są też nowi odbiorcy, którzy muszą się w tej historii odnaleźć. Kontynuuję wątek współczesny: sprawę Laury Halber, kontakty Adama Lindego z córką, czyli i sprawy obyczajowe, i śledztwo policyjne. Zupełnie inna jest za to historia z lat 90. Wcześniej mieliśmy środowisko punkowe, a teraz to skinheadowskie, a może bardziej chuligańskie.

„Pleśń” to kolejny w Twoich książkach powrót do lat 90. Czujesz sentyment do tego okresu?

Na pewno jest to powrót do czasów, kiedy się wychowywałem i dorastałem. Staram się nie romantyzować tych lat, bo to był trudny okres. Dzisiaj z perspektywy czterdziestolatka mogę powiedzieć, że kojarzy nam się dobrze, bo byliśmy młodzi i cały świat miał należeć do nas. Ale z perspektywy lat wiemy, że nie było łatwo, co ma związek z transformacją gospodarczą. Te lata są scenografią dla tej historii. Odrysowuję miasto z tego okresu i wsiąkam w subkultury, których dzisiaj już nie ma. Chcę pokazać, co się stało z tym pokoleniem i jak bardzo się zmieniliśmy. Ile zostało z naszych planów i ambicji.

Skąd ten tytuł? Pleśń kojarzymy negatywnie jako wynik jakiegoś zaniedbania, ale jednocześnie coś, czego przy sprzątaniu można się szybko pozbyć.

Zwykle tytuły moich książek powstają na początku pisania, ale w przypadku „Pleśni” tytuł ustaliłem na samym końcu. Długo nad nim myślałem i nie mogłem znaleźć właściwego słowa. Bardzo lubię, gdy czytelnicy odkrywają jego znaczenie w fabule, na swój indywidualny sposób. Nie chciałbym za dużo zdradzać, ale rzeczywiście te wszystkie rzeczy, które się w nas osadzają na przestrzeni lat i sprawiają, że dojrzewamy i zmieniamy się mają formę i konsystencję, która przypomina pleśń. Te zaszłości, relacje i kwestie, które przetrawiliśmy w dzieciństwie często są nalotem, który zaczyna nam ciążyć albo sprawia, że się rozpadamy od środka. To bardzo mocno w tej historii wybrzmiewa.

I „Ferment”, i „Pleśń” nie są oczywiście przewodnikiem po świecie subkultur, ale obie dotykają tego tematu. Interesują Cię subkultury jako zjawisko społeczne?

Uznałem, że to ciekawy wątek jeśli chodzi o lata 90. Od początku myślałem o dwóch częściach tej opowieści, ale dziś zastanawiam się też, czy nie oddać w przyszłości głosu środowisku metalowemu. Subkultury były zjawiskiem dość powszechnym i interesującym. Każdy widział tych kolorowych ludzi, którzy przemieszczali się ulicami i tych, którzy tłukli się gdzieś w bramach. Osadzenie bohaterów w konkretnym środowisku pozwala zrozumieć to, skąd się wywodzimy, dokąd zmierzamy i co nas łączyło. Presja grupy rówieśniczej przybierała wtedy różne maski. Łączyła na także muzyka, tym bardziej w Sosnowcu, który miał wtedy tę scenę bardzo mocną i charakterystyczną. Dziś klimat się zmienił i inaczej spędzamy czas. Postanowiłem nieco odkurzyć tamte doświadczenia.

Własne obserwacje i wspomnienia z lat 90. to jedno, ale zawsze starasz się też spotkać z ludźmi, którzy wtedy w te środowiska wsiąknęły dość głęboko. Jak wspominają ten czas? Młodość zawsze wspomina się dobrze, ale też nie zawsze było wtedy grzecznie, więc pewno i z tymi wspomnieniami bywa różnie.

Nie oceniam ani moich bohaterów, ani decyzji osób, z którymi rozmawiam, przygotowując się do pisania. Myślę, że to nie jest moja rola. Staram się oddać im głos i przestrzeń. Te rozmowy były świetne. W przypadku „Fermentu” po muzycznym Sosnowcu z tamtych lat oprowadził mnie Mariusz „Demon” Dzwonek z zespołu Frontside. Jest wspaniałym źródłem wiedzy i super się go słucha. W przypadku osób, które funkcjonowały w środowisku skinheadowskim równie dobrze było posłuchać tego, jak oni to wspominają. Poznać ich perspektywę. To nigdy nie jest czarno-białe. Fajnie, że potrafimy dziś spojrzeć na to bez naleciałości i nazwać pewne zjawiska po imieniu. Dziękuję im, bo pomogli mi stworzyć przestrzeń, która rozbrzmiewa różnymi historiami, ale przede wszystkim ludźmi. To były bardzo konstruktywne i ciekawe rozmowy.

Liczyłem i wyszło mi, że „Pleśń” to Twoja dziewiąta książka. Czujesz się bardziej doświadczonym pisarzem z książki na książkę i pisze Ci się łatwiej?

Z jednej strony tak, bo jest to już jakiś dorobek. Każda z książek ukształtowała mnie bardziej jako pisarza, ale każda kolejna jest też nowym wyzwaniem. Chyba nie da się pisać książek taśmowo. W każdą trzeba włożyć dużo serca i emocji. A przynajmniej ja tak robię. Wiele daje mi też ich odbiór przez Czytelników. Bez nich moje pisanie nie miałoby sensu.

A zmienił się w ciągu tych kilku lat Twój sposób pracy nad książką?

Na pewno trochę eksperymentuję z formą po to, by ten proces usprawnić. Gdybym miał spojrzeć na drogę od debiutu do ostatniej powieści, to rzeczywiście sporo się zmieniło. Piszę inaczej, ale bardziej chodzi o proces niż o samą treść. Cały czas się uczę, staram się też za każdym razem odkrywać jakąś nową stronę pisania, stawiać sobie kolejne wyzwania. Za każdym razem trochę zmieniam metodę i cel, a później obserwuję, co się w tym czasie wydarzy.

Jakie plany po „Pleśni”? Był taki moment, że stwierdziłeś, że trzeba odpocząć od Sosnowca i powstały książki, których akcja nie dzieje się bezpośrednio u nas.

Przynajmniej sześć z dziewięciu powieści ma wątki związane z Sosnowcem. To nie jest tak, że muszę odpocząć od Sosnowca. Jestem z nim związany, wciąż tu mieszkam. Żeby się rozwijać muszę szukać nowych wyzwań i nowych historii do opowiedzenia. Piszę już coś nowego, zupełnie dla mnie innego, ale gdzieś z tyłu głowy myślę o kontynuacji serii z Robertem Kreftem, czy właśnie z Laurą Halber. Mam otwarte trzy pliki i zastanawiam się, którą z tych historii rozwinąć. Do Sosnowca wrócę na pewno, bo to moje miejsce, ludzie i historie z których wyrastam. To dla mnie bardzo ważne. Ale wciąż szukam nowych tematów i rozmawiam z ludźmi, bo oni mnie inspirują.

Pomnik odsłonięto w 1995 roku na placu braci Bolesława (Bencjona) i Józefa (Azriela) Kożuchów, którzy razem z m.in. Frumką Płotnicką i Cwi Brandesem byli organizatorami zbrojnego oporu w getcik. Znajduje się w parku u zbiegu ulic Norwida i Ujejskiego. Napis na pomniku głosił „Pamięci Żydów polskich pomordowanych przez hitlerowców w latach II wojny światowej na terenie getta w Sosnowcu-Środuli”, chociaż jak zwracają uwagę badacze historii społeczności żydowskiej w Sosnowcu, teren, na którym stanął, nie był częścią getta. Informacja o zniszczeniu monumentu pojawiła się w niedzielę 4 października.

– Na miejscu policjanci prowadzili czynności zmierzające do ustalenia okoliczności zdarzenia oraz jego sprawcy lub sprawców. Apelujemy do osób, które posiadają informacje mogące mieć związek z tą sprawą o kontakt z Komendą Miejską Policji w Sosnowcu – informują sosnowieccy policjanci.

Zniszczenie miejsca pamięci ostro skomentował prezydent Sosnowca Arkadiusz Chęciński.

– To jest skandal. Pomnik upamiętniający ofiary getta sosnowieckiego na placu Braci Kożuchów został rozbity i zdewastowany. Jestem oburzony. Stanowczo potępiam ten haniebny akt i nie znajduję dla niego żadnego usprawiedliwienia. Za tą historią stoją nasi sąsiedzi. Dzieci, rodzice, dziadkowie. Ludzie, którzy współtworzyli nasze miasto. Jestem przekonany, że szacunek dla ich pamięci jest naszym wspólnym obowiązkiem. Niszczenie tego pomnika to podeptanie ich godności i bolesnej historii Sosnowca – napisał prezydent w mediach społecznościowych. – Nie ma i nie będzie mojej zgody na bezczeszczenie miejsc pamięci. Już teraz mogę obiecać, że pomnik wróci na swoje miejsce – dodał.

Zniszczenie pomnika potępiła również katowicka Gmina Wyznaniowa Żydowska.

– Zniszczenie miejsca pamięci jest nie tylko fizycznym uszkodzeniem kamiennego monumentu. Jest uderzeniem w pamięć o tysiącach ludzi, którzy zostali pozbawieni swoich domów, godności, a następnie życia tylko dlatego, że byli Żydami. Mamy nadzieję, że organy ścigania możliwie szybko ustalą sprawców dewastacji, których tożsamość pozostaje obecnie nieznana, oraz wyjaśnią motywy ich działania. Przyjmujemy również do wiadomości publiczną deklarację Prezydenta Sosnowca, że pomnik zostanie odbudowany – napisał przewodniczący Gminy Sławomir Pastuszka.

Tytuł nieprzypadkowo nawiązuje do filmowej „Gorączki złota”, klasyki kina niemego w reżyserii i z główną rolą Charliego Chaplina. Tak jak dla poszukiwaczy złota złoty kruszec miał być szansą na lepsze życie, tak dla przybyszów z całej Polski spełnieniem tego snu miało być zatrudnienie się w budowanej hucie.

– Ludzie z całej Polski przyjeżdżali tutaj w poszukiwaniu awansu społecznego i lepszego życia. To skojarzyło nam się z gorączką złota, z tym, że w tym przypadku to gorączka żelaza – przypomina Żelisław Żelisławski, dramaturg przedstawienia.

I on, i aktorzy oraz reżyser spektaklu Szymon Kaczmarek (w Teatrze Zagłębia realizował m.in. „Gniew” według książki Zygmunta Miłoszewskiego) przed próbami spotykali się z dawnymi i obecnymi pracownikami huty. Mieli też okazję poznać od środka dzisiejszą hutę ArcelorMittal Poland.

– Poznaliśmy trochę anegdot, trochę półprawd i trochę miejskich legend, bo bardzo interesowało nas, jak temat huty żyje w popkulturze. Szukaliśmy też trochę awanturnictwa w początkach jej budowy – opowiada Szymon Kaczmarek.

Jedna z pierwszych scen spektaklu przedstawia przyjazd nowych pracowników granych przez Michała Bałagę i Aleksandra Blitka na kwaterę w prywatnym domu Carycy – w tej roli Ryszarda Bielicka-Celińska.

– Nasi bohaterowie to przybysze, którzy przyjeżdżają tutaj budować hutę. Pochodzą z ubogich wiosek i chcą tutaj zdobyć pieniądze – opowiadają Michał Bałaga i Aleksander Blitek i podkreślają, że poszukiwania inspiracji w spotkaniach z hutnikami był bardzo ważny.

– Rozmawialiśmy z osobami, które miały możliwość przeczytania tego scenariusza, a są stąd i bardzo mocno akcentowali, że przyziemne rzeczy, które były obok tej wielkiej budowy są bardzo znane i wciąż obecne w lokalnym kolorycie – mówi Michał Bałaga

– Myślę, że tubylcy bardzo się odnajdą w tym spektaklu i będą nim zafascynowani – dodaje Aleksander Blitek.

Obaj panowie mają też rodzinne wspomnienia związane z Hutą Katowice, bo wujek Aleksandra Blitka werbował na Pomorzu pracowników na budowę huty, z kolei rodzina pochodzącego z woj. Świętokrzyskiego Michała Bałagi pracowała w tym miejscu.

Przedstawienie będzie można zobaczyć na gościnnej scenie Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej.

– To ważny moment, bo otwieramy nowy rozdział i bardzo się cieszymy, że będziemy mogli tu grać przedstawienia i mam nadzieję, że ta współpraca się będzie dalej rozwijać – mówi Justyna Łagowska-Klata, p.o. dyrektora Teatru Zagłębia.

– Dla nas to spore wyzwanie, bo uczymy się czegoś nowego. Organizacyjnie jest to dla nas duże wyzwanie, ale wyzwanie przyjemne, choć w niektórych sytuacjach również trudne. Liczę na to, że wyjdzie nam coś wspaniałego i liczę na współpracę w przyszłości – dodaje Grzegorz Drygała, dyrektor Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej.

Premiera przedstawienia już we wtorek 2 października.

Rodzina Tyrnów w 1899 r. Jan był majstrem w hucie Katarzyna, a jego przyszła synowa, Janina Tyrna – żona kilkuletniego chłopca ze zdjęcia – zostanie w przyszłości prządką z mandatem poselskim. Fot. M. Arbus

W Pałacu Schoena – Muzeum w Sosnowcu powstaje wystawa poświęcona fotografiom i fotografom sosnowiczan z przełomu XIX i XX wieku. To część większego przedsięwzięcia poświęconego fotografii, prawda?

Rzeczywiście, wystawa „Na szklanej płycie” jest elementem Międzynarodowego Biennale Fotografii Festival 200, które niebawem będzie się odbywać w Sosnowcu. Otwarcie całego wydarzenia planujemy na 9 października i wtedy też tę wystawę w galerii Trójkąt w kole będzie można zobaczyć. Zdecydowałam się pokazać najstarsze zakłady fotograficzne z Sosnowca, chociaż nie wszystkie. Zaprezentujemy siedem zakładów, które były zakładane jeszcze w XIX wieku lub na początku XX wieku, ale przed 1914 roku. To oczywiście bracia Altman, Leonard Zalega, Arbus i synowie, ale też dość tajemnicze do tej pory nazwisko jak Brodecka i Brodecki. Udało mi się odkryć, że najpierw zakład prowadził ojciec, a po nim córka. Będą też ciekawostki dotyczące tego, skąd pochodzili ci fotografowie, gdzie się kształcili i gdzie wcześniej fotografowali i prowadzili pracownie, a przybywali do nas z Krakowa, Częstochowy, Warszawy czy nawet jak Brodecki z Moskwy.

Dziś przy rozwoju techniki fotografia jest czymś niesamowicie powszechnym, wtedy było zupełnie inaczej – była chyba czymś bardzo elitarnym, bo z uwagi na koszty na zrobienie zdjęcia mogli sobie pozwolić tylko nieliczni, ci najbardziej majętni?

Zgadza się. Usługa fotograficzna była wtedy dość droga, żeby nie powiedzieć, że bardzo droga. Mogli sobie na to pozwolić najbogatsi i rzeczywiście na zdjęciach widzimy osoby w pięknych strojach, starannie uczesane. Bo pójście do fotografa to było święto. Niestety, nie udało się dowiedzieć, kiedy otwarto w Sosnowcu pierwszy zakład fotograficzny, ale ta wystawa to nie tylko zakłady, ale też ludzie, którzy zostali sfotografowani.

Właśnie, te zdjęcia z tamtych czasów to głównie zdjęcia ludzi czy zdarzają się też obiekty i krajobrazy?

Na wystawie skupiam się na fotografii gabinetowej, wykonywanej w atelier, ale oczywiście zdjęcia plenerowe też były wykonywane. Chociażby pocztówki z tamtych czasów wydrukowano na bazie zdjęć, które ktoś przecież zrobił. Wszystkie zdjęcia pochodzą z naszych muzealnych zbiorów i często razem ze zdjęciem trafia do nas jego historia i historia osób, które na nim są. Często pojawią się też wzruszające, pełne ciepła dedykacje, które dzisiaj są rzadkością. Każde zdjęcia to historia.

Jeszcze przed I wojną światową tych zakładów fotograficznych w Sosnowcu działało na pewno kilka, a może i kilkanaście. To świadczy o zamożności miasta w tym okresie?

Nie wiem, czy zamożność to dobre słowo. Myślę, że bardziej chodzi o dynamikę tego miasta. Mnóstwo osób próbowało tu znaleźć swoje miejsce na ziemi. Duża stacja, granica, przemysł – to wszystko przyciągało wiele osób. Na pewno były wśród nich osoby zamożne jak lekarze, dyrektorzy fabryk i towarzystw, ale to było inne miasto niż np. Kraków, gdzie ta zamożność była „stara”. Ale już w 1903 roku jeden z fotografów proponował klientom zdjęcia pigmentowe, czyli jedną z pierwszych form kolorowej fotografii.

Te warstwy biedniejsze, robotnicy również chodzi do fotografa?

Posiadamy wiele zdjęć bez żadnej informacji, ale po wyglądzie i ubiorze tych osób możemy się domyślać ich statusu społecznego. Mamy na przykład zdjęcie pracownika huty Katarzyna, ale majstra, czyli już kogoś wyższego rangą.

Jak na przełomie XIX i XX wieku postrzegano w Sosnowcu fotografię? Czasem różne techniczne nowinki były postrzegane – i to się nie zmienia do dziś – jako różne diabelskie bezeceństwa i zbytki.

Nie ma takich przekazów. Raczej traktowano ją jako coś fantastycznego. Pojawiają się szybko tzw. zdjęcia momentalne, czyli ze znacznie krótszym czasem naświetlania. Chwalili się tym Arbusowie, którzy otworzyli też w Sosnowcu skład artykułów fotograficznych. To w ogóle była ciekawa rodzina, bo stworzyła sieć zakładów w całym Królestwie Polskim. Główny zakład był w Częstochowie, a filie w Radomsku, Będzinie, Sosnowcu, Zawierciu, Zduńskiej Woli, Pabianicach czy Olkuszu.

Jak długo przetrwały te zakłady fotograficzne, które wówczas zakładały.

Niektóre działały bardzo krótko, inne kilka lat. Bracia Altman fotografowali aż do momentu II wojny światowej. Aż do 1969 roku działał za to przy Modrzejowskiej 11 zakład Zorskich i mniej więcej od 1900 roku był w rękach jednej rodziny. Założył go Jakub Zorski, który zginął w holokauście. Po wojnie przejął go jego syn Zygmunt Zorski, który po marcu 1968 roku wyjechał z rodziną do Szwecji. Inne zakłady działały nieporównywalnie krócej.

Dziś rzadziej idziemy do fotografa, częściej robimy zdjęcia sami. Czy wtedy też byli amatorscy pasjonaci fotografii?

Znamy pewnego młodego chłopaka, który fotografował około 1904-1905 roku Sosnowiec. To Tadeusz Francman. Jego zdjęcia kilka lat temu były prezentowane na wystawie. Te zbiory znajdują się w Muzeum Fotografii w Krakowie i to właśnie fotografie Sosnowca: ulic, budynków, ludzi. Są zdjęcia jego siostry, jest jakiś ksiądz, jakiś żebrak i ciekawe zdjęcia huty Romania, na miejscu której powstał dzisiejszy Urząd Miasta. To rewelacyjny zbiór zdjęć. Francman był synem notariusza, a kilka lat później wyjechał z rodziną właśnie do Krakowa.

Kiedy będziemy mogli obejrzeć wystawę?

Zapraszamy od 9 października. Wystawę będzie można oglądać do 8 listopada. Zachęcam, by zobaczyć jak wyglądali sosnowiczanie 120 lat temu.

Ponad 300 publikacji fotograficznych z całego świata, spotkania z twórcami i rozmowy o fotografii – tak wyglądały trzy dni Paper Photo Festival w Zamku Sieleckim. Wydarzenie przyciągnęło fotografów, projektantów, wydawców oraz wszystkich, którzy chcieli odkryć, jak wiele możliwości daje połączenie fotografii z książką. – W programie znalazły się wystawy, prezentacje książek, spotkania autorskie, oprowadzania kuratorskie, warsztaty, pokazy filmowe oraz targi książek fotograficznych. Ważną częścią wydarzenia była także Paper Academy, prezentująca publikacje powstające na uczelniach artystycznych – mówi Paweł Pytel, specjalista ds. promocji, koordynator dostępności w Zamku Sieleckim.

W ramach programu głównego publiczność mogła zobaczyć m.in. monograficzną wystawę „Lubię, gdy nie jest prosto” prezentującą publikacje zaprojektowane przez Anetę Kowalczyk, wystawę „Why we look at…?” poświęconą relacjom człowieka ze zwierzętami i naturą oraz „Wizualną dyplomację” – przegląd współczesnych książek fotograficznych z Węgier.

Jednym z najważniejszych punktów tegorocznego festiwalu była gala finałowa konkursu Paper Photo Award / Paper Photo Dummy Award 2026. Do obu kategorii zgłoszono 160 publikacji z 38 krajów, reprezentujących 5 kontynentów. Jury zakwalifikowało do wystawy pokonkursowej łącznie 80 publikacji, a w obu kategoriach wyłoniono po sześciu finalistów.  Paper Photo Award 2026 otrzymała publikacja „How to build a Telescope” autorstwa Carlosa Trancoso.

– Jury doceniło w niej m.in. połączenie humoru i refleksji, osobistej perspektywy z uniwersalnym spojrzeniem oraz refleksję nad prowincją, nauką i napięciami związanymi z rozwojem technologicznym – podkreśla Paweł Pytel. Paper Photo Dummy Award 2026 otrzymała publikacja Nòstos (Homecoming) autorstwa Andrei Agostini. Podczas konkursu przyznano również pięć wyróżnień honorowych – po jednym wskazanym przez każdego z członków jury. Wystawy Paper Photo Festival 2026 można oglądać w Zamku Sieleckim do końca grudnia.

mat. Teatru Zagłębia

Przed pracami w Teatrze Zagłębia nie ma już odwrotu. Podpisano umowę, a prace rozpoczynają się na dniach.

– Jesteśmy na końcowym etapie wyprowadzki, a w środę przekazujemy budynek Alstalowi, aby zaczął swoje prace. To trudny czas, ale też pełen pozytywnych emocji – przyznaje Justyna Łagowska-Klata, p.o. dyrektorki Teatru Zagłębia.

– To trudny czas dla Teatru Zagłębia, ale zarazem szansa pozyskiwania nowych widzów, bo przedstawienia będzie można zobaczyć w miejscach nieoczywistych – dodaje Arkadiusz Chęciński, prezydent Sosnowca.

Nowy sezon nasza scena rozpocznie po sąsiedzku. W Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej 2 października odbędzie się premiera „Gorączki żelaza” w reżyserii Szymona Kaczmarka. Przedstawienia odbywają się też w Sali Koncertowej przy sosnowieckiej Szkole Muzycznej, ale aktorzy wrócą też do Banku Sztuki przy ul. Małachowskiego, gdzie grana jest przecież „Ziemia obiecana”.

– „Gorączka żelaza” to sztuka o historii Dąbrowy Górniczej, ale też całego Zagłębia Dąbrowskiego, bo tysiące ludzi z naszego regionu tam pracowały i na pewno będą tam szukać siebie, swoich rodziców czy swoich dziadków. To fajna sztuka, ale zarazem trudna – mówi

– Niebawem mają rozpocząć się próby do spektaklu na podstawie „Odysei”. Tekst pisze Michał Kmiecik, a reżyserować będzie młody reżyser Jan Gruca. Kolejną premierą będzie bajka muzyczna na podstawie „Dzieci z Bullerbyn”, którą reżyserować będzie Agnieszka Płoszajska. Będzie też znany duet Jolanta Janiczak i Wiktor Rubin, którzy robią spektakle na gorące aktualne tematy. Trwają jeszcze negocjacje, o czym będzie nasze przedstawienie, a w międzyczasie duet Justyna Łagowska i Daria Sobik, który zrobił „Niezgodę.jpg”, a teraz wrócimy z wstydliwym tematem miłości i rozstania, o którym chcemy z młodymi ludźmi porozmawiać – wylicza Justyna Łagowska-Klata.

Przygotowana ma również zostać sztuka poświęcona wielkiemu sosnowiczaninowi Janowi Kiepurze. Inicjatorem powstania takiego przedstawienia jest Jacek Cygan, a jego premiera miałaby się odbyć w Arenie Sosnowiec.

– To wielkie przedsięwzięcie i olbrzymi projekt. Sami tego nie udźwigniemy, więc trwają rozmowy o tym, jak miałoby to wyglądać – dodaje dyrektorka.

Jedna z kuratorek wystawy Agata Muszyńska potwierdza, że to zdjęcia z czasów PRL-u cieszą się sporą popularnością, głównie dlatego, że wielu sosnowiczan pamięta te czasy.

– To dla nich jakby oglądanie rodzinnych albumów. Ja pamiętam już okropnie trudne czasy transformacji ustrojowej i bezrobocia z lat 90., ale myślę, że to wystawa, która może łączyć pokolenia – zaznacza Agata Muszyńska, jedna z kuratorek wystawy.

W zbiorach Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu jest bardzo dużo zdjęć przedstawiających miasto w tych czasach. Dużo więcej dotyczy lat 70. i 80. niż wcześniejszych dekad. Na wystawie zobaczyć można fotografie autorstwa m.in. Dariusza Kindlera, Antoniego Lewickiego czy Jerzego Łakomskiego. Dotyczą różnych sfer życia – od przemysłu po oświatę i sport.

Do naszego Muzeum cały czas spływają też zdjęcia miasta nie od zawodowych fotografów, ale te z rodzinnych albumów.

– To o tyle cenne, że na fotoreporterskich zdjęciach mamy osoby anonimowe, a na tych rodzinnych jesteśmy w stanie wypytać o to, kto jest na tym zdjęciu i w jakich okolicznościach zostało zrobione – zauważa Agata Muszyńska. – Jesteśmy otwarci na przejęcie starych zdjęć po rodzicach czy dziadkach, ale przyjmujemy tylko zdjęcia, które są w dobrym stanie. Umawiamy się wtedy na spotkanie i pytamy o to, kto jest na tych zdjęciach. To dla nas bardzo cenne doświadczenie – dodaje.

Wystawę można zwiedzać w wybrane dni. Najbliższa okazja w dwie kolejne soboty – 12 i 19 września między godziną 10 a 18. Warto zapisać się również na zwiedzenie z przewodnikiem pałacu przy ul. 1 Maja. Najbliższa okazja w sobotę 12 września. Kolejnych – już październikowych terminów – należy szukać na stronie internetowej Muzeum. Trzeba pamiętać, że bilety w cenie 20 złotych dostępne są online za pomocą formularza znajdującego się na stronie placówki oraz w kasie Muzeum przy ul. Chemicznej 12, w godzinach otwarcia Muzeum.

Rozbudowa Teatru Zagłębia to długo oczekiwana inwestycja. Teatr mieści się w starym budynku z 1897 roku, będącym pod opieką konserwatora zabytków, który nie do końca przystaje do dzisiejszych czasów. Za dwa lata do dyspozycji aktorów i realizatorów będą dwie sceny – dotychczasowa, która przejdzie gruntowną modernizację i zupełnie nowa z przesuwaną widownią typu blue box.

– Teatr Zagłębia to 128 lat wspaniałej historii. Teraz zmieniamy to ważne i zasłużone miejsce na jeszcze lepsze. To jedna z kluczowych inwestycji w województwie śląskim. Rok temu podpisaliśmy umowę na przekazanie środków europejskich, a teraz przystępujemy do prac – podkreśla Wojciech Saługa, marszałek województwa śląskiego.

– Efektem podpisanej umowy będzie nowa, duża scena z widownią dla około 400 osób, nowoczesne zaplecze techniczne i przestrzenie otwarte dla mieszkańców, a także kompleksowa modernizacja zabytkowej siedziby teatru – cieszy się Arkadiusz Chęciński, prezydent Sosnowca.

– Od wielu lat rozmawialiśmy, że teatr powinien być zmodernizowany. Będziemy się mogli pochwalić dwoma scenami, a całe zaplecze będzie w jednym miejscu. To będzie najbardziej nowoczesna scena teatru w regionie i jestem dumna z tego, że to będzie w Sosnowcu – dodaje Anna Jedynak-Rykała, przewodnicząca Rady Miejskiej w Sosnowcu.

– To projekt ważny dla miasta i regionu, ale też bardzo ważny dla ludzi teatru – mówi p.o. dyrektorki Justyna Łagowska-Klata. – Dziękuję Iwonie Woźniak i Jackowi Jabrzykowi, którzy zakończyli już swoje kadencje. Wiem, ile włożyli w ten projekt. To, że rozpoczynamy przebudowę nie oznacza, że przestajemy grać. Przedstawienia będą się odbywać w szkole muzycznej, Banku Sztuki, a za chwilę premiera w Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej – dodaje.

Nowy budynek powstanie na terenie obecnego parkingu przy teatrze. Jego najważniejszym elementem będzie duża scena typu Black Box z widownią dla około 400 osób. Rozwiązanie to da twórcom znacznie większą swobodę inscenizacyjną niż obecna scena. Nowa część teatru zostanie podzielona na trzy główne strefy. Strefa widza obejmie nową scenę i widownię, ale także kawiarnię oraz przestrzenie przeznaczone na działalność edukacyjną, spotkania i inicjatywy lokalne. Dzięki temu teatr będzie mógł funkcjonować nie tylko w godzinach spektakli, lecz również jako miejsce codziennej aktywności mieszkańców. Strefa techniczna pomieści m.in. pracownie stolarskie i modelatorskie, magazyny scenografii i kostiumów oraz zaplecze niezbędne do przygotowywania przedstawień. Powstanie również nowoczesne zaplecze dla zespołu teatru – sale prób, przestrzenie dla artystów i pracowników technicznych oraz część administracyjna. Inwestycja pozwoli tym samym skupić w jednym miejscu funkcje, które obecnie są częściowo rozproszone. Drugim elementem inwestycji będzie modernizacja istniejącego budynku Teatru Zagłębia. Jednym z najważniejszych założeń projektu jest zachowanie jego historycznych walorów przy jednoczesnym dostosowaniu obiektu do współczesnych standardów. Planowane jest m.in. przywrócenie charakteru elewacji z lat 20. XX wieku.

Łączny koszt planowanych do realizacji prac oszacowano na ponad 86 milionów złotych. W ramach środków europejskich na ten projekt przyznano 16,25 mln zł na przebudowę istniejącego budynku oraz prawie 43 mln zł na rozbudowę teatru. Łączna kwota to blisko 60 mln zł.

31 sierpnia 2026 roku kończy się druga kadencja Iwony Woźniak na stanowisku dyrektorki Teatru Zagłębia w Sosnowcu. Swoją pracę na stanowisku zastępcy dyrektora ds. artystycznego kończy również Jacek Jabrzyk. Przez osiem lat odpowiadali za dwa różne, ale uzupełniające się obszary funkcjonowania teatru. Iwona Woźniak nadzorowała i kierowała instytucją, odpowiadała za jej zarządzanie, rozwój organizacyjny i finansowy, pozyskiwanie środków zewnętrznych, działania społeczne i edukacyjne oraz przygotowanie teatru do największej inwestycji w jego historii. Jacek Jabrzyk odpowiadał za program i kierunek artystyczny: repertuar, dobór twórców i budowanie pozycji Teatru Zagłębia na teatralnej mapie Polski.

Ostatnie osiem lat przypadło na okres wyjątkowo wymagający dla całego sektora kultury. Teatr musiał zmierzyć się z pandemią COVID-19, zmieniającymi się oczekiwaniami publiczności i rosnącymi kosztami działalności. Mimo tych wyzwań nie ograniczył aktywności. Rozwijał repertuar, odbudowywał relacje z widzami, realizował projekty edukacyjne i społeczne, zdobywał środki zewnętrzne i przygotowywał się do największego przedsięwzięcia infrastrukturalnego od momentu powstania instytucji. W tych latach Teatr Zagłębia wypracował rozpoznawalny profil łączący wysoką jakość artystyczną, współpracę z uznanymi twórcami, zainteresowanie historią i tożsamością regionu oraz podejmowanie tematów ważnych społecznie.

Jednym z najbardziej wymiernych efektów ostatnich lat jest odbudowa frekwencji po pandemii. W sezonie pandemicznym 2020/2021 teatr odwiedziło zaledwie 6 489 widzów. W kolejnych latach publiczność wróciła – średnia frekwencja wzrosła z około 68 proc. do blisko 90 proc. Sezon 2024/2025 zakończył się wynikiem ponad 45 tys. widzów i 228 spektakli, a w sezonie 2025/2026 teatr zgromadził około 43 tys. widzów podczas 204 przedstawień. Szczególne znaczenie ma struktura tej publiczności – niemal połowę stanowili najmłodsi widzowie i młodzież. Budowanie publiczności przyszłości było jednym z ważnych kierunków rozwoju instytucji. Teatr konsekwentnie rozwijał pedagogikę teatru, traktując ją nie jako dodatek do repertuaru, ale jeden z elementów swojej misji. Powstały klasy partnerskie, rozwijano Laboratorium Pedagogiki Teatru, realizowano Teatr Niezbędny, warsztaty dla nauczycieli, animatorów i pedagogów oraz autorskie programy dla dzieci i młodzieży.

Za kierunek artystyczny Teatru Zagłębia odpowiadał Jacek Jabrzyk. W latach 2018–2026 konsekwentnie budowano repertuar oparty na współczesnym języku teatralnym, nowych interpretacjach klasyki oraz autorskich projektach odnoszących się do historii, pamięci i tożsamości regionu. Do współpracy zapraszano twórców reprezentujących różne estetyki i pokolenia polskiego teatru. W Sosnowcu realizowali spektakle m.in. Maja Kleczewska, Katarzyna Szyngiera, Jędrzej Piaskowski, Cezary Tomaszewski czy Artur Barciś.

Charakterystycznym elementem programu było silne zakorzenienie w Zagłębiu Dąbrowskim. Powstawały przedstawienia takie jak „Historia Sosnowca”, „Środula. Krajobraz Mausa” czy „Ziemia obiecana”, pokazujące, że teatr regionalny może opowiadać o lokalnej historii, a jednocześnie zabierać głos w sprawach uniwersalnych. Równolegle rozwijano repertuar dla dzieci, młodzieży i całych rodzin. „Brzydkie kaczątko”, „Literówka”, „niezgoda.jpg”, „Sienkiewicz do domu” oraz projekty pedagogiki teatru były traktowane jako pełnoprawna część programu artystycznego i inwestycja w przyszłą publiczność. Spektakle Teatru Zagłębia były prezentowane na najważniejszych festiwalach teatralnych w Polsce oraz za granicą, m.in. na Boskiej Komedii, Festiwalu Dwa Teatry, Międzynarodowym Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych czy Biennale Sztuki dla Dziecka. Szczególnym wydarzeniem było zaproszenie spektaklu „Czuję do ciebie miętę” do Berlina w 2023 roku. Międzynarodowa obecność produkcji Teatru Zagłębia pokazywała, że teatr tworzony w Sosnowcu może być częścią znacznie szerszej rozmowy o współczesnym teatrze

Równolegle z rozwojem programu artystycznego zmieniał się sposób funkcjonowania całej instytucji. Jednym z kierunków konsekwentnie rozwijanych podczas kadencji Iwony Woźniak było przekonanie, że publiczny teatr ma również zobowiązania wobec społeczności, w której działa. Powstawały projekty adresowane do dzieci, młodzieży, seniorów, nauczycieli, osób z niepełnosprawnościami i różnych grup mieszkańców. Realizowano lekcje teatralne, warsztaty rodzinne, spotkania z twórcami, spacery teatralne, działania performatywne i przedsięwzięcia łączące kulturę z edukacją oraz historią regionu. Przykładem takiego myślenia jest projekt „Głos Kobiety. Teatr, Terapia, Transformacja”, zaprojektowany jako model pracy łączący działania artystyczne, wsparcie terapeutyczne i stopniowe włączanie uczestniczek w proces twórczy.

Po wybuchu wojny w Ukrainie teatr zaangażował się również w działania skierowane do społeczności ukraińskiej. Powstały m.in. akcja „Teatr za Ukrainą”, spektakl „Czuję do ciebie miętę”, monodram „Ona wojna” oraz wystawa „Liberty of music”.

– Wierzę w sprawczą moc teatru. W to, że teatr nie tylko opowiada o świecie, ale może go współtworzyć, budując relacje, wrażliwość i odpowiedzialność. Uważam, że teatr jest dziś nie tylko miejscem, w którym odbywają się spektakle. To miejsce spotkania, dialogu, kreacji i swobody twórczej – mówi Iwona Woźniak.

W czasie dwóch kadencji Iwony Woźniak dostępność przestała być w Teatrze Zagłębia pojedynczym projektem, a stała się stałym elementem funkcjonowania instytucji. Program „Scena dostępna” umożliwił udział w spektaklach osobom z różnymi potrzebami poprzez audiodeskrypcję, napisy, tłumaczenie na Polski Język Migowy oraz dotykowe poznawanie scenografii. Powstał również Przedprzewodnik Teatru Zagłębia, pomagający osobom odwiedzającym teatr po raz pierwszy przygotować się do wizyty. Zmianom infrastrukturalnym towarzyszyło podnoszenie kompetencji zespołu. Pracownicy uczestniczyli m.in.  w szkoleniach z audiodeskrypcji, prostego języka, savoir-vivre’u wobec osób z niepełnosprawnościami oraz tworzenia dostępnych dokumentów cyfrowych.

Ważnym obszarem zarządzania instytucją było pozyskiwanie finansowania zewnętrznego.  Teatr Zagłębia regularnie zdobywał środki z programów Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, funduszy europejskich, Krajowego Planu Odbudowy oraz od partnerów biznesowych. Pozyskane fundusze pozwalały realizować premiery, projekty edukacyjne i społeczne, rozwijać zaplecze techniczne i dostępność oraz przygotować instytucję do funkcjonowania podczas przebudowy. Do najważniejszych osiągnięć należy pozyskanie ponad 59 mln zł dofinansowania z programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021–2027 na kompleksową rozbudowę i modernizację Teatru Zagłębia. Teatr zdobył również m.in. ponad 2 mln zł na modernizację zaplecza technicznego oraz 810 tys. zł na trzyletni program „Teatr Za(głębia)gości”, zapewniający ciągłość działalności artystycznej podczas przebudowy siedziby. Równolegle rozwijano współpracę z biznesem i programy partnerskie. Teatr został członkiem Zagłębiowskiej Izby Gospodarczej oraz Regionalnej Izby Gospodarczej w Katowicach, a Iwona Woźniak została wiceprezeską sosnowieckiego oddziału RIG.

Jednym z najważniejszych wyzwań kończącej się kadencji było przygotowanie Teatru Zagłębia do kompleksowej rozbudowy i modernizacji siedziby. Pozyskanie ponad 59 mln zł dofinansowania oraz wsparcie Miasta Sosnowca pozwoliły rozpocząć przedsięwzięcie obejmujące m.in. nową scenę, nowoczesne zaplecze techniczne oraz przestrzenie przeznaczone do działalności edukacyjnej i społecznej.  Równolegle przygotowano teatr do kilkuletniego funkcjonowania poza historyczną siedzibą. Program „Teatr Za(głębia)gości” ma pozwolić zachować ciągłość repertuaru i obecność instytucji w mieście podczas trwania przebudowy. Inwestycja jest jednym z elementów dorobku kończącej się kadencji, ale jej znaczenie wykracza poza nią – nowa infrastruktura ma służyć kolejnym pokoleniom pracowników, artystów i publiczności Teatru Zagłębia.

W ostatnich latach rozpoczęto również systematyczną digitalizację dorobku instytucji. Fotografie, afisze, programy i inne materiały dokumentujące historię Teatru Zagłębia są opracowywane i udostępniane w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej. Symbolicznym zwieńczeniem tego okresu będzie wydanie monografii przygotowywanej z okazji 130-lecia teatru. Publikacja powstaje dzięki dofinansowaniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego i ma być nie tylko zapisem historii jednej z najstarszych scen teatralnych w Polsce, ale także dokumentacją jej współczesnej przemiany.

Dwie kadencje Iwony Woźniak i osiem lat pracy Jacka Jabrzyka jako zastępcy dyrektorki ds. artystycznych zamykają ważny etap w historii Teatru Zagłębia. Ich role były różne. Iwona Woźniak odpowiadała za zarządzanie instytucją i jej rozwój. Jacek Jabrzyk – za jej kierunek artystyczny. Te dwa obszary spotykały się jednak w jednym miejscu: teatrze, który w ciągu ośmiu lat umocnił swoją pozycję artystyczną, odbudował publiczność, rozwinął działalność społeczną i edukacyjną, stał się bardziej dostępny i przygotował się do największej inwestycji w swojej historii. Teatr Zagłębia wchodzi dziś w kolejny rozdział z rozpoznawalnym programem artystycznym, stabilną publicznością, rozwiniętym programem społecznym i edukacyjnym oraz przygotowaną perspektywą dalszego rozwoju.

Od 1 września Teatrem Zagłębia jako p.o. dyrektora zarządzać będzie Justyna Łagowska-Klata.